Kwas azelainowy: na co działa, jak go stosować i z czym łączyć

Kwas azelainowy działa przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie, normalizuje rogowacenie ujść mieszków włosowych i hamuje nadmierne wytwarzanie barwnika, dlatego sprawdza się przy trądziku, trądziku różowatym i przebarwieniach. Stosuje się go raz lub dwa razy dziennie na oczyszczoną skórę, wprowadzając stopniowo, a w ciągu dnia uzupełnia filtrem przeciwsłonecznym. Dobrze łączy się z niacynamidem i składnikami łagodzącymi, natomiast z retinoidami i kwasami złuszczającymi wymaga ostrożności.

Czym jest kwas azelainowy i jak działa na skórę

Kwas azelainowy to kwas dikarboksylowy, który naturalnie występuje w zbożach, takich jak pszenica, żyto i jęczmień, a także jest wytwarzany przez drożdżaki bytujące na skórze. W kosmetykach i lekach używa się formy otrzymywanej syntetycznie, o powtarzalnej czystości. W odróżnieniu od kwasów AHA i BHA nie jest typowym środkiem złuszczającym, choć łagodnie wpływa na odnowę naskórka.

Jego działanie opiera się na kilku mechanizmach jednocześnie:

• działanie przeciwbakteryjne, także wobec bakterii biorących udział w powstawaniu zmian trądzikowych,
• działanie przeciwzapalne, które pomaga wyciszać grudki, krostki i zaczerwienienie wokół nich,
• normalizacja rogowacenia, czyli ograniczanie zatykania ujść mieszków włosowych i powstawania zaskórników,
• hamowanie tyrozynazy, enzymu potrzebnego do wytwarzania melaniny, co pomaga rozjaśniać przebarwienia.

Dzięki takiemu połączeniu właściwości jeden składnik odpowiada na kilka problemów, które często występują razem: niedoskonałości, ślady po nich i skłonność do zaczerwienień. Szczegółowy opis znajdziesz w atlasie składników, w haśle kwas azelainowy i jego właściwości.

Składnik sprawdza się przede wszystkim przy cerze mieszanej i tłustej ze skłonnością do wyprysków, przy cerze dorosłej z niedoskonałościami i śladami po nich, a także u osób, które źle tolerują mocniejsze substancje złuszczające. Bywa też wybierany przy skórze naczynkowej z grudkami, choć tu wymaga szczególnie stopniowego wprowadzania. Ostrożność jest wskazana przy bardzo suchej, popękanej lub podrażnionej skórze, tuż po zabiegach naruszających naskórek oraz u osób, u których wcześniej wystąpiła reakcja alergiczna na preparat z tym składnikiem.

Na co pomaga: trądzik, trądzik różowaty i przebarwienia

Trądzik pospolity

Przy łagodnym i umiarkowanym trądziku kwas azelainowy zmniejsza liczbę zaskórników i zmian zapalnych, a przy okazji wyrównuje koloryt w miejscach po wypryskach. Zwykle nie przesusza skóry tak mocno jak niektóre klasyczne preparaty przeciwtrądzikowe, dlatego bywa wybierany przy cerze mieszanej ze skłonnością do podrażnień. Podstawy codziennej pielęgnacji takiej skóry opisujemy w tekście o pielęgnacji cery z niedoskonałościami. Przy trądziku nasilonym, bolesnych guzkach, bliznach lub zmianach, które nie ustępują mimo pielęgnacji, potrzebna jest wizyta u dermatologa.

Trądzik różowaty

W trądziku różowatym z grudkami i krostkami kwas azelainowy jest jednym z dobrze znanych składników leków stosowanych miejscowo. Pomaga wyciszać zmiany zapalne, ale nie zamyka rozszerzonych naczynek i nie usuwa utrwalonego rumienia. Trądzik różowaty to choroba skóry, dlatego rozpoznanie i plan leczenia powinien ustalić lekarz, a pielęgnacja kosmetyczna jest tylko uzupełnieniem.

Przebarwienia

Dzięki hamowaniu tyrozynazy kwas azelainowy pomaga przy przebarwieniach pozapalnych, czyli śladach po wypryskach, a także przy przebarwieniach posłonecznych. Działa łagodniej niż wiele silnych środków rozjaśniających i wymaga cierpliwości. Bez codziennego filtra efekt będzie słaby, bo słońce na bieżąco pobudza wytwarzanie barwnika. Jak zaplanować rozjaśnianie po sezonie letnim, wyjaśniamy w poradniku o jesiennym rozjaśnianiu przebarwień. Ostuda (melasma) to odrębny, trudniejszy problem, który warto skonsultować z dermatologiem.

Kosmetyk czy lek: jakie stężenie wybrać

Kwas azelainowy występuje zarówno w kosmetykach, jak i w lekach. W kosmetykach spotyka się różne stężenia, najczęściej od kilku do około 10 procent, choć dostępne są też dermokosmetyki o wyższej zawartości. Leki z kwasem azelainowym to zwykle kremy i żele o stężeniu 15-20 procent, z zarejestrowanymi wskazaniami, takimi jak trądzik pospolity czy grudkowo-krostkowa postać trądziku różowatego. W Polsce część z nich jest dostępna w aptece bez recepty, ale to nadal leki: przed użyciem trzeba przeczytać ulotkę, a decyzję o kuracji, jej długości i łączeniu z innymi preparatami najlepiej podjąć z lekarzem lub farmaceutą.

W praktyce można przyjąć kilka zasad:

• niższe stężenia w serum lub kremie sprawdzą się do wyrównania kolorytu, przy drobnych niedoskonałościach i jako pierwszy kontakt ze składnikiem,
• wyższe stężenia mają sens przy wyraźnych zmianach zapalnych i przebarwieniach, ale częściej powodują mrowienie i pieczenie na początku stosowania,
• leki stosuje się zgodnie z zaleceniem lekarza lub ulotką, zwłaszcza przy trądziku różowatym, który łatwo pomylić z innymi chorobami skóry.

W składach kosmetyków pojawia się też rozpuszczalna w wodzie pochodna, azeloglicyna (Potassium Azeloyl Diglycinate). Jest lżejsza w odczuciu i zwykle łagodniejsza, ale nie należy jej traktować jak prostego zamiennika leku z kwasem azelainowym.

Przy wyborze kosmetyku liczy się nie tylko stężenie, ale też formuła. Kwas azelainowy słabo rozpuszcza się w wodzie, dlatego często występuje w kremach, emulsjach i zawiesinach. Lżejsze konsystencje lepiej sprawdzają się przy cerze tłustej, bogatsze przy cerze mieszanej z przesuszeniem. Krótki skład, bez intensywnych kompozycji zapachowych i bez alkoholu na początku listy składników, zmniejsza ryzyko podrażnień.

Jak stosować kwas azelainowy krok po kroku

1. Zacznij od mniejszej częstotliwości. Przez pierwsze tygodnie nakładaj produkt co drugi wieczór, a gdy skóra dobrze go toleruje, przejdź na stosowanie raz lub dwa razy dziennie.
2. Nakładaj na oczyszczoną, suchą skórę. Po umyciu twarzy łagodnym żelem odczekaj chwilę, aż skóra wyschnie. Na wilgotnej skórze uczucie pieczenia bywa silniejsze.
3. Rozprowadź cienką warstwę na całym obszarze. Przy trądziku i przebarwieniach produkt nakłada się na całą okolicę ze zmianami, a nie tylko punktowo na pojedyncze wypryski. Omijaj okolice oczu, kąciki ust i nozdrzy.
4. Dodaj krem nawilżający. Prosty krem z ceramidami, gliceryną lub pantenolem zmniejsza ryzyko przesuszenia. Przy cerze wrażliwej można nałożyć go także przed kwasem, żeby złagodzić jego działanie.
5. Rano chroń skórę filtrem. Kwas azelainowy nie jest uznawany za składnik silnie uwrażliwiający na słońce, ale przy przebarwieniach i stanach zapalnych codzienna ochrona przeciwsłoneczna jest konieczna.
6. Daj mu czas. Pierwsze zmiany zwykle widać po kilku tygodniach regularnego stosowania, a przy przebarwieniach trzeba liczyć się z dłuższą kuracją.

Na początku częste jest przejściowe mrowienie, swędzenie lub lekkie pieczenie, które zwykle słabnie po kilku dniach lub tygodniach. Jeśli dolegliwości są silne, pojawia się obrzęk albo wysypka, produkt trzeba odstawić i skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Kwas azelainowy w kremie lub zawiesinie bywa lekko ziarnisty i może rolować się pod makijażem, dlatego warto odczekać kilka minut przed nałożeniem kolejnych warstw. Wskazówki, jak malować skórę w trakcie takiej kuracji, znajdziesz w tekście o makijażu przy kuracji kwasami.

Z czym łączyć kwas azelainowy, a z czym ostrożnie

• Niacynamid: jedno z najprostszych połączeń. Oba składniki działają przeciwzapalnie i wyrównują koloryt, a niacynamid dodatkowo wspiera barierę naskórkową.
• Składniki łagodzące i nawilżające: pantenol, ceramidy, alantoina, kwas hialuronowy czy wyciąg z wąkroty azjatyckiej dobrze uzupełniają kurację i zmniejszają dyskomfort.
• Retinoidy: połączenie jest możliwe, ale oba składniki mogą podrażniać. Bezpieczniej stosować je w różne wieczory albo kwas azelainowy rano, a retinoid wieczorem. Więcej szczegółów zawiera opis połączenia kwasu azelainowego z retinolem.
• Kwasy AHA, BHA i PHA: razem zwiększają ryzyko przesuszenia i pieczenia. Przy skórze odpornej można stosować je naprzemiennie, przy wrażliwej lepiej wybrać jeden produkt złuszczający.
• Witamina C: może wspierać rozjaśnianie przebarwień, ale jej formy o niskim pH razem z kwasem azelainowym łatwiej podrażniają. Dobrym rozwiązaniem jest witamina C rano, a kwas azelainowy wieczorem.
• Nadtlenek benzoilu i inne leki przeciwtrądzikowe: takie połączenia stosuje się w leczeniu trądziku, ale zestaw i kolejność powinien ustalić lekarz.

Przykładowa, prosta rutyna z kwasem azelainowym może wyglądać tak:

• rano: łagodne mycie, serum z niacynamidem, krem nawilżający i filtr o wysokiej ochronie,
• wieczorem: demakijaż i mycie, kwas azelainowy, krem z ceramidami lub pantenolem; w wybrane wieczory zamiast kwasu azelainowego retinoid, jeśli skóra dobrze go toleruje.

Najczęstsze błędy i bezpieczeństwo stosowania

• Za szybki start. Codzienne stosowanie wysokiego stężenia od pierwszego dnia to prosta droga do pieczenia i zaczerwienienia.
• Zbyt wiele aktywnych składników naraz. Kwas azelainowy, retinoid, kwasy i witamina C w jednej rutynie rzadko poprawiają efekt, a często osłabiają barierę skóry.
• Stosowanie wyłącznie punktowe. Przy trądziku i przebarwieniach lepsze efekty daje cienka warstwa na całym obszarze.
• Brak filtra. Bez ochrony przeciwsłonecznej przebarwienia wracają mimo kuracji.
• Zbyt szybka ocena. Odstawienie produktu po tygodniu nie pozwala sprawdzić, czy działa.
• Samodzielne leczenie choroby skóry. Nawracające zaczerwienienie, pieczenie twarzy czy krostki mogą oznaczać trądzik różowaty, zapalenie okołoustne lub inny problem wymagający diagnozy.

Kwas azelainowy bywa wymieniany jako jedna z opcji dla skóry z niedoskonałościami w czasie ciąży i karmienia piersią. Mimo to w tym okresie każdą kurację, zwłaszcza lekiem, trzeba wcześniej omówić z lekarzem prowadzącym lub dermatologiem. Więcej tekstów o składnikach aktywnych i codziennej rutynie znajdziesz w kategorii pielęgnacja twarzy.

Najczęstsze pytania

Czy kwas azelainowy można stosować codziennie?

Tak, po okresie wprowadzania zwykle stosuje się go raz lub dwa razy dziennie. Na początek lepiej nakładać go co drugi dzień i zwiększać częstotliwość, gdy skóra dobrze go toleruje.

Czy kwas azelainowy można stosować latem?

Tak, nie jest uznawany za składnik silnie uwrażliwiający na słońce, więc można go używać przez cały rok. Przy przebarwieniach konieczny jest jednak codzienny filtr przeciwsłoneczny.

Po jakim czasie widać efekty kwasu azelainowego?

Pierwsze zmiany zwykle pojawiają się po kilku tygodniach regularnego stosowania. Rozjaśnianie przebarwień trwa dłużej i wymaga konsekwentnej ochrony przed słońcem.

Czy kwas azelainowy można stosować w ciąży?

Bywa wymieniany jako jedna z opcji w tym okresie, ale decyzję o kuracji trzeba podjąć razem z lekarzem prowadzącym lub dermatologiem.

Zdjęcie główne: VirgoStudio / Pixabay