Zdrowa i Piękna

Tag: mitologia słowiańska

  • Wiedźma Anny Sokalskiej i słowiańska fantastyka: przewodnik czytelnika

    Wiedźma Anny Sokalskiej to pierwszy tom cyklu Opowieści z Wieloświata, powieść fantastyczna osadzona w świecie, w którym obok ludzi żyją istoty znane ze słowiańskich wierzeń. Główną bohaterką jest obłożona klątwą wiedźma Jasna, która budzi się po długim śnie, pozbawiona mocy i oderwana od swoich czasów. To propozycja dla osób, które lubią fantastykę z wyraźnie zarysowanymi postaciami i rodzimym folklorem w tle. Poniżej wyjaśniamy, czym jest słowiańska fantastyka, dla kogo jest ta książka i jak czerpać z lektury najwięcej.

    Czym jest Wiedźma Anny Sokalskiej i o czym opowiada

    Punkt wyjścia powieści jest prosty i nośny: bohaterka budzi się w rzeczywistości, która nie przypomina tej, którą znała. Nie ma już dawnej siły, a w sercu nosi chęć rozliczenia się z krzywdami z przeszłości. Na swojej drodze spotyka kompanów, z których każdy dźwiga własny bagaż: zmorę, która przed czymś ucieka, człowieka, który niespodziewanie musi pełnić rolę szamana, oraz anioła niezbyt zadowolonego z powierzonych mu obowiązków. Taka drużyna złożona z istot o różnym pochodzeniu to klasyczny motyw literatury fantastycznej, ale osadzenie go w słowiańskich realiach nadaje mu świeżość.

    Siłą tego typu opowieści jest połączenie przygody z przemianą bohaterów. Każda z postaci zmaga się z cieniami przeszłości, a wspólna wędrówka zmusza je do zmierzenia się z tym, przed czym dotąd uciekały. Czytelnik dostaje więc nie tylko akcję i magię, ale także historię o przyjaźni, zaufaniu i odzyskiwaniu siebie. Jako otwarcie cyklu książka buduje świat, przedstawia jego zasady i zostawia miejsce na kolejne tomy.

    Słowiańska mitologia w polskiej fantastyce

    Słowiańskie wierzenia przez lata pozostawały w cieniu mitologii greckiej, rzymskiej czy nordyckiej. Wynika to po części z tego, że zachowało się o nich niewiele bezpośrednich źródeł, a wiele wiadomości pochodzi z relacji kronikarzy, z folkloru i z badań etnograficznych prowadzonych dopiero w XIX wieku. Ta luka okazała się jednak dla pisarzy zaletą. Skoro nie ma jednego kanonicznego zbioru mitów, autorzy mogą swobodnie łączyć przekazy, interpretować je i dopisywać własne wątki.

    W polskiej fantastyce ostatnich lat motywy słowiańskie stały się bardzo popularne. Pojawiają się w powieściach dla młodzieży, w literaturze obyczajowej z nutą magii i w klasycznej fantasy. Czytelnicy chętnie sięgają po historie, w których pojawia się szeptucha, ziołowe leczenie czy dawne obrzędy doroczne, takie jak noc Kupały. Jeśli ten klimat Ci odpowiada, warto poznać także serię Kwiat paproci Katarzyny Bereniki Miszczuk, w której słowiańskie wierzenia przenikają do współczesności i przeplatają się z wątkiem miłosnym.

    Istoty, które warto znać przed lekturą

    Lektura staje się ciekawsza, gdy rozpoznaje się postaci z wierzeń ludowych. Oto kilka z nich, które często pojawiają się w literaturze inspirowanej słowiańszczyzną:

    • Zmora, istota, która według wierzeń dręczyła śpiących, siadając im na piersi i odbierając oddech. W literaturze bywa postacią tragiczną, uwięzioną we własnej naturze.
    • Strzyga, demon wywodzący się z człowieka, który według przekazów miał dwie dusze. Motyw dobrze znany także z popularnej fantasy.
    • Leszy, duch lasu, opiekun zwierząt i drzew, potrafiący zwodzić wędrowców.
    • Domowik, opiekuńczy duch domu, któremu zostawiano poczęstunek, by sprzyjał domownikom.
    • Rusałki i południce, duchy związane z wodą i polami, w przekazach często niebezpieczne dla ludzi.

    Wśród bóstw najczęściej przywoływani są Perun, władca piorunów, Weles, związany z zaświatami, bydłem i bogactwem, oraz Mokosz, bogini kojarzona z ziemią i kobiecą pracą. Nie trzeba znać ich historii, by cieszyć się powieścią, ale świadomość tych odniesień pozwala docenić, jak współczesna literatura przetwarza tradycję.

    Skąd wiemy o dawnych wierzeniach

    Wiedza o religii Słowian jest fragmentaryczna i pochodzi z kilku rodzajów źródeł. Najstarsze to średniowieczne kroniki, pisane zwykle przez chrześcijańskich duchownych, którzy opisywali pogańskie świątynie i obrzędy z perspektywy obcej, często niechętnej. Drugim źródłem są badania archeologiczne, na przykład pozostałości miejsc kultu i przedmiotów obrzędowych. Trzecim, dla literatury chyba najważniejszym, jest folklor: pieśni, podania, przesądy i zwyczaje zapisywane przez etnografów, wśród których w Polsce szczególne miejsce zajmuje Oskar Kolberg. To właśnie z ludowych opowieści pochodzi większość demonów, które dziś pojawiają się na kartach powieści. Warto o tym pamiętać, bo pokazuje to, jak wiele w słowiańskiej fantastyce jest twórczej rekonstrukcji, a jak mało pewnej wiedzy historycznej.

    Dla kogo jest ta powieść

    Książka sprawdzi się u kilku grup czytelników. Przede wszystkim zainteresuje osoby, które lubią fantastykę skupioną na bohaterach i ich przemianie, a nie wyłącznie na wielkich bitwach i polityce. Mogą się w niej odnaleźć także ci, którzy dopiero zaczynają przygodę z gatunkiem, bo pierwszy tom cyklu z założenia wprowadza w świat i jego zasady, a drużyna złożona z wyrazistych postaci ułatwia śledzenie fabuły. Sięgnąć po nią mogą również miłośnicy folkloru i ludowych opowieści, ciekawi, jak dawne wierzenia mogą żyć w nowej formie.

    Jeśli na co dzień czytasz przede wszystkim powieści obyczajowe, a fantastyka wydaje Ci się odległa, takie książki bywają dobrym pomostem. Relacje między postaciami, wątki emocjonalne i codzienne problemy bohaterów są tu równie ważne jak magia. Podobną wrażliwość na relacje znajdziesz w zupełnie innym gatunku, na przykład w trylogii miłosnej Anny Dąbrowskiej, która skupia się na uczuciach i wyborach życiowych.

    Wiedźma, czyli ta, która wie

    Sama postać wiedźmy ma w polskiej kulturze ciekawą historię. Słowo to wiąże się etymologicznie z czasownikiem wiedzieć, a więc pierwotnie oznaczało kogoś, kto posiada wiedzę niedostępną innym. Na wsiach taką rolę pełniły zielarki i szeptuchy, do których zwracano się po pomoc przy chorobach, porodach czy sprawach sercowych. Z czasem, zwłaszcza w epoce procesów o czary, obraz kobiety obdarzonej wiedzą zaczął się kojarzyć z zagrożeniem. Współczesna fantastyka często odwraca ten stereotyp i pokazuje wiedźmę jako bohaterkę złożoną: silną, ale zranioną, budzącą lęk, a zarazem zasługującą na zrozumienie. Czytanie powieści z taką bohaterką bywa więc także okazją do refleksji nad tym, jak zmieniało się postrzeganie kobiet, które wiedziały więcej niż reszta społeczności.

    Jak czytać cykl fantastyczny krok po kroku

    Cykle powieściowe wymagają trochę innego podejścia niż pojedyncze książki. Kilka prostych zasad pomoże uniknąć zagubienia w świecie i postaciach:

    1. Zacznij od pierwszego tomu. Nawet jeśli kolejne części można czytać osobno, pierwszy tom wprowadza zasady świata i relacje między bohaterami.
    2. Nie spiesz się na początku. Pierwsze rozdziały fantastyki często są gęste od nazw i pojęć. Po kilkudziesięciu stronach wszystko zaczyna się układać.
    3. Rób krótkie notatki. Jeśli między tomami mija dłuższy czas, kilka zdań o postaciach i najważniejszych wydarzeniach ułatwi powrót do historii.
    4. Sprawdzaj odniesienia. Gdy pojawia się nieznana istota czy obrzęd, warto poszukać informacji w opracowaniach etnograficznych. To dodatkowa przyjemność i okazja do poznania własnej kultury.
    5. Czytaj w swoim rytmie. Lektura ma być odpoczynkiem. Kilka rozdziałów wieczorem daje więcej satysfakcji niż przymusowe nadrabianie.
    6. Podziel się wrażeniami. Rozmowa o książce w klubie czytelniczym lub z przyjaciółką czy przyjacielem, którzy czytają ten sam cykl, pomaga uporządkować wątki i często odsłania interpretacje, których samemu łatwo nie zauważyć.

    Lektura jako element dbania o siebie

    Czytanie to jeden z najprostszych sposobów na wyciszenie po dniu pracy. Wieczorna lektura papierowej książki pozwala odłożyć telefon i ograniczyć ekspozycję na światło ekranu przed snem, co sprzyja lepszemu wypoczynkowi. Powieść fantastyczna dodatkowo przenosi w zupełnie inny świat, dzięki czemu łatwiej oderwać myśli od codziennych spraw. Warto stworzyć sobie mały rytuał: wygodny fotel, ciepły napój bez kofeiny, dobre światło i kilkadziesiąt minut tylko dla siebie.

    Na co zwrócić uwagę, wybierając słowiańską fantastykę

    Na rynku jest coraz więcej powieści inspirowanych słowiańszczyzną, więc przyda się kilka kryteriów wyboru:

    • Ton opowieści. Część książek jest lekka i humorystyczna, inne mroczne i brutalne. Opis wydawcy i fragmenty dostępne przed lekturą zwykle dobrze to pokazują.
    • Grupa docelowa. Niektóre powieści pisane są z myślą o młodzieży, inne o dorosłych. Różnią się językiem, tempem akcji i dojrzałością tematów.
    • Sposób wykorzystania mitologii. W jednych książkach wierzenia są tłem, w innych stanowią rdzeń fabuły. Jeśli interesuje Cię folklor, szukaj tytułów, w których jest go więcej.
    • Status cyklu. Przed rozpoczęciem serii warto sprawdzić, ile tomów się ukazało, by nie utknąć w połowie historii.

    Najczęstsze błędy początkujących czytelników fantastyki

    Osoby, które dopiero zaczynają czytać fantastykę, często popełniają kilka podobnych błędów. Pierwszy to oczekiwanie, że wszystko będzie jasne od pierwszej strony. Autorzy fantastyki zwykle odsłaniają zasady świata stopniowo, więc chwilowe zagubienie jest naturalne. Drugi błąd to porzucanie książki zbyt wcześnie. Wiele powieści rozkręca się dopiero po wprowadzeniu wszystkich bohaterów.

    Trzeci błąd to traktowanie słowiańskich motywów jak źródła wiedzy historycznej. Powieść to fikcja, a autorzy świadomie przetwarzają wierzenia na potrzeby fabuły. Jeśli chcesz poznać prawdziwe przekazy, sięgnij po opracowania etnograficzne lub zbiory podań ludowych. Czwarty błąd to porównywanie każdej książki z najbardziej znanymi tytułami gatunku. Każda autorka i każdy autor ma własny styl, a lekka, ciepła fantastyka rządzi się innymi prawami niż wielkie epopeje.

    Jeśli po lekturze masz ochotę na coś zupełnie innego, więcej propozycji książkowych i pomysłów na czas wolny znajdziesz w dziale inne tematy i lektury. Warto przeplatać gatunki, bo dzięki temu każda kolejna powieść czyta się z większą świeżością.

    Najczęstsze pytania

    Czy Wiedźmę można czytać bez znajomości mitologii słowiańskiej?

    Tak. Pierwszy tom cyklu wprowadza czytelnika w świat i jego zasady, a znajomość wierzeń jest dodatkiem, który wzbogaca lekturę, ale nie jest konieczna.

    Czy to książka dla młodzieży czy dla dorosłych?

    Fabuła dotyka tematów krzywdy, zemsty i przemiany, dlatego najlepiej sprawdzi się u dorosłych i starszej młodzieży. Przy zakupie dla młodszej osoby warto sprawdzić opis wydawcy.

    Od czego zacząć przygodę ze słowiańską fantastyką?

    Najlepiej od pierwszego tomu wybranego cyklu i od książki o lżejszym tonie. Dobrze sprawdzają się powieści łączące magię z wątkami obyczajowymi.

  • Seria Kwiat paproci Katarzyny Bereniki Miszczuk: słowiańska fantastyka

    Seria Kwiat paproci Katarzyny Bereniki Miszczuk to cykl powieści z pogranicza fantastyki i literatury obyczajowej, osadzony we współczesnej Polsce, w której Mieszko I nie przyjął chrztu. Dawne słowiańskie wierzenia przetrwały tu do dziś, a na wsiach wciąż przyjmują szeptuchy, czyli zielarki i uzdrowicielki. Cykl rozpoczyna powieść Szeptucha, a całość łączy lekki, humorystyczny styl z wątkiem romansowym i dużą dawką mitologii. To propozycja dla osób, które szukają rozrywkowej lektury z rodzimym klimatem.

    O czym jest seria Kwiat paproci

    Bohaterką cyklu jest Gosia, młoda kobieta tuż po studiach medycznych, która, by uzyskać pełne prawo wykonywania zawodu, musi odbyć praktykę u szeptuchy we wsi Bielin. Dla osoby wychowanej w mieście i przekonanej o wyższości nauki nad zabobonem to zderzenie z zupełnie innym światem: ziołami, obrzędami, świętami ku czci bogów i istotami, które w tym uniwersum nie są wyłącznie elementem legend. Z czasem okazuje się, że dawne wierzenia mają realny wpływ na jej życie, a kolejne tomy wciągają ją coraz głębiej w sprawy bogów.

    Siłą serii jest konsekwentnie zbudowany świat alternatywny. Autorka pokazuje, jak mogłaby wyglądać nowoczesna Polska, gdyby słowiańska religia przetrwała: z kalendarzem świąt, takich jak Noc Kupały czy przesilenia, z kapłanami zwanymi żercami, z guślarzami i z domowymi duchami, którym zostawia się jedzenie. Wiele z tych elementów nawiązuje do zachowanych źródeł o wierzeniach dawnych Słowian i ludowych tradycji, choć oczywiście są one swobodnie przetworzone na potrzeby fikcji.

    Dużą rolę odgrywa też narracja. Historia jest opowiadana z perspektywy bohaterki, co nadaje jej bezpośredni, gawędziarski charakter. Czytelnik poznaje świat razem z nią, dziwi się tym samym rzeczom i śmieje z jej potknięć. Dzięki temu nawet rozbudowane opisy obrzędów czy hierarchii bogów nie przytłaczają, bo zawsze są widziane oczami osoby, która dopiero się ich uczy. Krótkie rozdziały, sporo dialogów i liczne zwroty akcji sprawiają, że kolejne tomy czyta się bardzo szybko. Ważnym elementem jest również kontrast między nowoczesnością a tradycją: w tym świecie istnieją smartfony, uczelnie i szpitale, a jednocześnie nikt nie dziwi się, że przed świętem trzeba złożyć ofiarę bogom lub że w lesie lepiej nie zaczepiać pewnych istot. To połączenie codzienności z magią jest jednym z głównych źródeł humoru serii.

    Dla kogo jest ten cykl

    Kwiat paproci spodoba się przede wszystkim osobom, które:

    • lubią fantastykę osadzoną we współczesności, z wyraźnym wątkiem romantycznym,
    • interesują się mitologią słowiańską i polskim folklorem,
    • cenią humor, ironiczną narrację i wyrazistą, choć nie zawsze idealną bohaterkę,
    • szukają lekkiej serii, którą czyta się szybko, na przykład w podróży czy na urlopie.

    Czytelnicy oczekujący poważnej, epickiej fantastyki z rozbudowaną polityką czy mrocznym klimatem mogą uznać ton cyklu za zbyt lekki. To książki przede wszystkim rozrywkowe, w których mitologia jest tłem dla przygód i perypetii uczuciowych. Część czytelników zwraca też uwagę, że bohaterka bywa irytująca, co dla innych stanowi o jej uroku. Seria jest przeznaczona dla dorosłego i starszego młodzieżowego czytelnika. Przy wyborze dla nastolatka warto najpierw samodzielnie przejrzeć pierwszy tom, bo wątki romansowe i swobodny język nie każdemu rodzicowi będą odpowiadać.

    Od czego zacząć i jak czytać

    Fabuła jest ciągła, a relacje między postaciami rozwijają się z tomu na tom, dlatego cykl warto czytać w kolejności:

    1. Szeptucha,
    2. Noc Kupały,
    3. Żerca,
    4. Przesilenie,
    5. Jaga.

    Sięganie od razu po środkowy tom odbiera przyjemność odkrywania świata razem z bohaterką, a wiele żartów i nawiązań opiera się na wydarzeniach z wcześniejszych części. Jeśli nie masz pewności, czy konwencja Ci odpowiada, wystarczy przeczytać pierwszy tom: Szeptucha dobrze pokazuje ton całej serii, jej humor i sposób przedstawiania mitologii. Warto zwracać uwagę na nazwy świąt, roślin i istot, bo autorka sporo z nich zaczerpnęła z tradycji ludowej. Lektura może być dobrym pretekstem, by sięgnąć potem po opracowania o wierzeniach dawnych Słowian lub po zbiory polskich legend.

    Kwiat paproci na prezent

    Seria sprawdza się jako upominek dla osób, które lubią polską fantastykę albo dopiero chcą ją poznać. Jeśli nie wiesz, czy obdarowana osoba przepada za romansami, bezpieczniej podarować sam pierwszy tom niż od razu cały komplet. Książki dobrze pasują też na długie jesienne i zimowe wieczory, a lektura Nocy Kupały w okolicach najkrótszej nocy roku ma swój dodatkowy urok. Dla czytelników, którzy po lekturze chcą wiedzieć więcej, ciekawym uzupełnieniem będą popularnonaukowe książki o dawnych Słowianach, zbiory baśni i podań ludowych albo wizyta w skansenie.

    Podobne lektury i zioła w tle

    Jeśli spodoba Ci się ten klimat, w tej samej kategorii warto poszukać innych polskich cykli fantastycznych inspirowanych mitologią słowiańską, na przykład opowieści o wiedźmie w wieloświecie. Miłośnikom humoru, którzy wolą zagadki od magii, przypadną do gustu lekkie komedie kryminalne z rezolutną bohaterką.

    Ciekawym wątkiem dla czytelników zainteresowanych urodą i zdrowiem jest motyw ziołolecznictwa, obecny w pracy szeptuchy. W fikcji zioła mają moc niemal magiczną, w rzeczywistości warto pamiętać, że rośliny zawierają substancje czynne, które mogą działać, ale też szkodzić, wchodzić w interakcje z lekami i uczulać. Napary z rumianku czy mięty to bezpieczna codzienność, ale stosowanie ziół w celach leczniczych warto konsultować z lekarzem lub farmaceutą. To dobra okazja, by zachwyt nad słowiańskim folklorem połączyć ze zdrowym rozsądkiem.

    Więcej recenzji i propozycji lektur znajdziesz w dziale książki i styl życia.

    Najczęstsze pytania

    Od którego tomu zacząć serię Kwiat paproci?

    Od pierwszego, czyli Szeptuchy. Fabuła jest ciągła, więc tomy najlepiej czytać w kolejności wydania.

    Czy seria Kwiat paproci jest dla młodzieży?

    Jest adresowana głównie do dorosłych i starszej młodzieży. Ma lekki, humorystyczny ton, ale zawiera też wątki romansowe.

    Czy w serii pojawiają się prawdziwe słowiańskie wierzenia?

    Autorka inspiruje się dawnymi wierzeniami i folklorem, na przykład świętami i istotami z ludowych podań, ale swobodnie przetwarza je na potrzeby fikcji.